Oʻrta Osiyo davlatlarining strategik hamkorligi: mintaqaviy integratsiya, iqtisodiy o‘sish va investitsiya salohiyati
Kirish
So‘nggi yillarda Oʻzbekiston boshchiligida Oʻrta Osiyo davlatlari oʻrtasida shakllanayotgan strategik hamkorlik va mintaqaviy birdamlik yangi bosqichga ko‘tarildi. Bu jarayonlar hududning siyosiy barqarorligi, iqtisodiy hamjihatligi va qo‘shma rivojlanish platformalarini mustahkamlab, davlatlar o‘rtasida keng qamrovli hamkorlik tashabbuslarini yuzaga chiqarmoqda. Natijada, mintaqa — sanoat, logistika, energetika, turizm, urbanizatsiya va innovatsion rivojlanish sohalari bo‘yicha yirik iqtisodiy imkoniyatlarga ega global investitsiya makoniga aylanib bormoqda.
Bugungi kunda Oʻzbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va Turkmaniston oʻrtasidagi hamkorlik modeli sifat jihatidan yangi bosqichga o‘tmoqda: davlatlar bir-birlarining iqtisodiyotiga sarmoya kiritmoqda, qoʻshma fondlar tashkil qilmoqda, transchegaraviy infratuzilma loyihalarini amalga oshirmoqda va strategik sohalarda ishlab chiqarish klasterlarini shakllantirmoqda.
1. Mintaqaviy investitsiyaning umumiy ko‘rinishi
Mintaqa boʻyicha investitsiya faoliyati jadal o‘sib bormoqda. 2023–2024 yillar hisobotlariga ko‘ra:
Oʻrta Osiyo davlatlari oʻzaro amalga oshirayotgan qo‘shma investitsiyalar umumiy qiymati 1,1 milliard AQSh dollaridan oshgan.
Investitsiyalarning 87% Qozog‘iston, 13% Oʻzbekiston tomonidan yo‘naltirilayotgani kuzatilmoqda.
Qabul qiluvchi davlat sifatida Qirg‘iziston 63% ulush bilan yetakchi o‘rinda.
Tojikiston — mintaqaviy investitsiyalardan eng kam ulush oluvchi davlat (~2%).
Bu ko‘rsatkichlar Oʻrta Osiyoda ichki integratsiya jarayonlari kuchayganini, davlatlarning bir-biriga nisbatan ishonchi ortganini va qo‘shma iqtisodiy manfaatlar shakllanayotganini ko‘rsatadi.
2. Sanoat va ishlab chiqarish sohasida integratsiya
Sanoat — mintaqada eng ko‘p investitsiya jalb qilayotgan yo‘nalishlardan biri. Mintaqaviy investitsiyalarning taxminan 25% sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishga to‘g‘ri keladi.
Yirik loyihalar:
Qozog‘istonda Oʻzbekiston sarmoyasi evaziga qurilgan metallurgiya zavodi — 121,3 mln USD.
Almatidagi alyuminiy o‘ralgan metall mahsulotlar zavodi — 60 mln USD.
Qozog‘istonda uy jihozlari ishlab chiqarish loyihasi — 54,2 mln USD.
SaryarkaAvtoProm bilan avtomobil ishlab chiqarish — 50 mln USD.
Qirg‘izistonda “Tulpar Motors” avtomobil zavodi — 50 mln USD.
Farmatsevtika va kimyo sanoatidagi qo‘shma ishlab chiqarish loyihalari — 3 mln dan 10 mln USD gacha.
Bu loyihalar mintaqada o‘zaro sanoatlashtirish jarayoni kuchayayotganini, texnologiya almashinuvi va qo‘shma ishlab chiqarish modellari shakllanayotganini tasdiqlaydi.
3. Energetika: yashil o‘sish va barqaror hamkorlik
Energiya sohasidagi integratsiya mintaqaviy strategiyaning eng muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Oʻrta Osiyo davlatlari gidroenergiya, quyosh va shamol energiyasi bo‘yicha ustunliklarga ega bo‘lib, qo‘shma investitsiya loyihalariga katta ehtiyoj sezilmoqda.
Yirik loyihalar:
Oʻzbekiston va Tojikistonning Zarafshon daryosidagi ikki GES loyihasi: 552 mln USD, umumiy quvvat — 275 MW.
Oʻzbekiston–Qirg‘iziston rivojlanish fondi orqali kichik GES loyihalari.
Qozog‘istonning Issiqko‘l hududidagi quyosh energiyasi loyihasi — 35 mln USD.
Kambar-Ata-1 mega GES loyihasi — 4,5 milliard USD, uch davlat hamkorligida.
EBRD tomonidan ushbu loyihaga 1,5 milliard USDgacha moliyalashtirish rejalashtirilgan.
Ayni loyihalar mintaqada energiya xavfsizligini oshirish, elektr eksporti imkoniyatlarini kengaytirish, barqaror energiya infratuzilmasini shakllantirish va “yashil iqtisodiyot”ga o‘tishni tezlashtiradi.
4. Transport va logistika: mintaqani bog‘laydigan yangi yo‘nalishlar
Oʻrta Osiyo — Yevropa va Osiyoni bog‘lovchi eng muhim geoiqtisodiy markazlardan biri bo‘lib, mintaqada transport infratuzilmasini rivojlantirish eng ustuvor yo‘nalishlardan biridir.
OECD tahlillariga ko‘ra, 2016–2030 yillarda Oʻrta Osiyo infratuzilmasi uchun 492 milliard dollarlik investitsiya talab qilinadi.
Mintaqadagi yirik logistika loyihalari:
Toshkent yaqinidagi Qozog‘iston tomonidan sarmoya kiritilayotgan logistika markazi — boshlang‘ich 70 mln USD, kengaytirilgandan so‘ng — 230 mln USD.
Oʻzbekistonning ichki transport infratuzilmasi uchun rejalashtirilgan loyihalar jami 8,3 milliard USD.
Yo‘l, temiryo‘l, bojxona tizimi, tranzit koridorlar, multimodal logistika markazlari bo‘yicha yangi qo‘shma tashabbuslar.
Bu yo‘nalishdagi sarmoyalar mintaqaning global savdo yo‘llari bilan integratsiyasini keskin oshiradi, eksport-import faoliyatini yengillashtiradi va iqtisodiy o‘sishga tezkor ta’sir ko‘rsatadi.
5. Shaharsozlik, turizm va urban rivojlanish
Urbanizatsiya va turizm — mintaqaning yangi investitsiya markazlari sifatida shakllanmoqda.
Oʻzbekiston, Qozog‘iston va Qirg‘iziston turizmni rivojlantirish bo‘yicha birgalikda uzoq muddatli strategiyalar ishlab chiqmoqda.
Toshkent, Ostona, Olmaota, Samarqand, Buxoro kabi shaharlarda yangi “aqlli shahar” (smart city) loyihalari amalga oshirilmoqda.
Mintaqaviy ekologik turizm yo‘nalishlari, tog‘ klasterlari, daryo bo‘yidagi rekreatsion hududlar rivojlantirilmoqda.
Bu sohaga xususiy investitsiyalar oqimi har yili o‘sib bormoqda. Mintaqa bo‘yicha urban rivojlanish loyihalarining umumiy sarmoya talabi 2030-yilgacha 20–25 milliard USD deb baholangan.
6. Integratsiyaning ijtimoiy, iqtisodiy va strategik foydalari
Iqtisodiy foydalar:
Sanoat va energetikada hamkorlik — raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarish, texnologik almashuv va eksport imkoniyatlarini kengaytiradi.
Logistika infratuzilmasi yaxshilanishi — mintaqani global savdo markaziga aylantiradi.
Qo‘shma fondlar — mintaqaviy iqtisodiy barqarorlik va investitsiya xavfsizligini mustahkamlaydi.
Ijtimoiy foydalar:
Bandlik o‘sadi, yangi sohalarda malakali kadrlar tayyorlash imkoniyati paydo bo‘ladi.
Shaharlashtirish jarayonlari aholining turmush sifatini yaxshilaydi.
Energetika loyihalari ekologik barqaror turmush tarzini rag‘batlantiradi.
Geoiqtisodiy foydalar:
Oʻrta Osiyo — Yangi Ipak yo‘lining asosiy uzeliga aylanmoqda.
Mintaqa birgalikda yirik xalqaro fondlar va investorlarga kuchli bozor sifatida chiqmoqda.
Integratsiya davlatlararo ishonch va barqarorlikni mustahkamlaydi.
Xulosa oʻrnida...
Oʻrta Osiyo davlatlarining integratsiyasi va strategik hamkorligi — mintaqani yangi iqtisodiy davrga olib kirayotgan asosiy omil bo‘lib qoldi. Bugungi kunda mintaqa davlatlari bir-birining iqtisodiyotiga sarmoya kiritmoqda, energetika, sanoat, logistika, turizm va urbanizatsiya sohalarida yirik qo‘shma loyihalarni amalga oshirmoqda. Bunday hamkorlik mintaqani global iqtisodiy tizimda mustahkam o‘rin egallashga, jadal rivojlanishga va barqaror kelajak qurishga xizmat qiladi.
Oʻrta Osiyo — kelgusi 10–15 yilda dunyodagi eng jadal rivojlanayotgan geoiqtisodiy mintaqalardan biriga aylanishi uchun barcha sharoitlar mavjud. Mintaqaviy integratsiya chuqurlashgani sayin, sarmoya oqimi, yangi loyihalar, qo‘shma iqtisodiy platformalar va innovatsion tashabbuslar miqyosi yanada kengayishi shubhasiz.
